راهنمای آمادگی و مراقبت‌های قبل و بعد از درمان‌های دندانپزشکی سلامت دهان و دندان تنها به انجام درمان در مطب محدود نمی‌شود. رعایت توصیه‌های قبل و بعد از هر درمان، نقش مهمی در کاهش عوارض، افزایش کیفیت درمان، تسریع روند بهبود و حفظ نتیجه درمان دارد. توجه داشته باشید که توصیه‌های زیر جنبه عمومی دارند و ممکن است بر اساس شرایط هر بیمار، نوع درمان، بیماری‌های زمینه‌ای و نظر دندانپزشک تغییر کنند. در صورت دریافت دستور اختصاصی از دندانپزشک یا جراح، دستور پزشک بر توصیه‌های عمومی این راهنما اولویت دارد. ⸻ ۱. توصیه‌های عمومی قبل از مراجعه به دندانپزشکی پیش از مراجعه * دندان‌ها و زبان خود را طبق روال معمول مسواک بزنید. * در صورت امکان، پیش از مراجعه از نخ دندان یا وسایل تمیزکننده بین دندانی استفاده کنید. * بهتر است با دهان تمیز و تازه به درمانگاه مراجعه کنید. * پیش از مراجعه، در صورت امکان یک وعده غذایی سبک و معمول میل کنید؛ مگر اینکه برای شما بی‌حسی عمیق، آرام‌بخشی یا بیهوشی برنامه‌ریزی شده باشد و درمانگاه دستور دیگری داده باشد. * از مصرف بیش از حد قهوه، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و سایر مواد محرک پیش از مراجعه خودداری کنید، به‌خصوص اگر قرار است درمان اضطراب یا آرام‌بخشی انجام شود. * از مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی پیش از مراجعه خودداری کنید. * برای حفظ بهداشت و راحتی بیمار و کادر درمان، بهتر است چند ساعت پیش از مراجعه از مصرف غذاها و خوراکی‌های با بوی شدید مانند سیر، پیاز خام و برخی غذاهای بسیار معطر خودداری شود. این موضوع بیشتر جنبه بهداشت و آسایش دارد و به معنی ممنوعیت پزشکی این مواد نیست. چه چیزهایی را نباید خودسرانه قطع کرد؟ داروهای معمول خود را بدون هماهنگی با پزشک یا دندانپزشک قطع نکنید. به‌خصوص اگر از داروهای زیر استفاده می‌کنید، حتماً هنگام تعیین وقت یا پیش از درمان اطلاع دهید: * وارفارین * آسپیرین * کلوپیدوگرل * ریواروکسابان * آپیکسابان * دابیگاتران * سایر داروهای ضدانعقاد یا ضدپلاکت قطع خودسرانه این داروها می‌تواند خطر تشکیل لخته و عوارض جدی را افزایش دهد و در بسیاری از درمان‌های دندانپزشکی، نیازی به قطع آن‌ها وجود ندارد. تصمیم‌گیری درباره هرگونه تغییر در دارو باید توسط پزشک و دندانپزشک انجام شود. (ADA) حتماً دندانپزشک را در جریان موارد زیر قرار دهید: * حساسیت دارویی یا غذایی * بیماری‌های قلبی * فشار خون بالا * دیابت * بیماری‌های کبدی یا کلیوی * اختلالات انعقادی یا سابقه خونریزی غیرطبیعی * بارداری یا احتمال بارداری * مصرف داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت * مصرف داروهای پوکی استخوان مانند بیس‌فسفونات‌ها یا دنوزوماب * سابقه واکنش شدید به بی‌حسی یا داروهای دندانپزشکی * شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا ضعف سیستم ایمنی * سابقه جراحی قلب یا دریچه مصنوعی قلب * وجود مفصل مصنوعی * سابقه عوارض ناشی از درمان‌های دندانپزشکی مصرف آنتی‌بیوتیک قبل از دندانپزشکی آنتی‌بیوتیک نباید صرفاً برای احتیاط و بدون تجویز دندانپزشک مصرف شود. مصرف پیشگیرانه آنتی‌بیوتیک فقط برای گروه‌های مشخصی از بیماران و بعضی اقدامات دندانپزشکی توصیه می‌شود. برای مثال، در برخی بیماران دارای شرایط قلبی خاص ممکن است قبل از درمان‌های خاص دندانپزشکی آنتی‌بیوتیک لازم باشد. وجود مفصل مصنوعی نیز به‌تنهایی به معنی نیاز همیشگی به آنتی‌بیوتیک قبل از دندانپزشکی نیست. (ADA) ⸻ ۲. بعد از بی‌حسی دندانپزشکی تا زمانی که اثر بی‌حسی کاملاً برطرف نشده است: * از جویدن غذا خودداری کنید. * از خوردن غذا و نوشیدنی بسیار داغ خودداری کنید. * مراقب باشید لب، گونه یا زبان خود را گاز نگیرید. * در کودکان، نظارت والدین اهمیت بیشتری دارد. * اگر مجبور به خوردن هستید، غذاهای نرم و خنک یا ولرم انتخاب کنید و با سمت مقابل دهان غذا بجوید. مدت اثر بی‌حسی به نوع ماده بی‌حسی، مقدار مصرف و محل تزریق بستگی دارد. ⸻ ۳. مراقبت‌های عمومی بعد از ترمیم دندان و پرکردگی پس از ترمیم دندان: * تا زمانی که بی‌حسی برطرف نشده است، غذا نجوید. * پس از برطرف شدن بی‌حسی، طبق دستور دندانپزشک می‌توانید به رژیم غذایی معمول بازگردید. * در صورت حساسیت خفیف دندان، به‌خصوص به سرما یا فشار، ممکن است برای مدت کوتاهی احساس ناراحتی وجود داشته باشد. * بهداشت دهان را طبق معمول ادامه دهید. * مسواک و تمیزکردن بین دندان‌ها را قطع نکنید. * اگر هنگام بستن دهان احساس می‌کنید دندان ترمیم‌شده «بلندتر» از دندان‌های دیگر است یا هنگام جویدن فشار غیرطبیعی احساس می‌کنید، برای بررسی و تنظیم ترمیم به دندانپزشک مراجعه کنید. * در صورت درد شدید، درد رو به افزایش یا حساسیت طولانی‌مدت، با دندانپزشک تماس بگیرید. ⸻ ۴. مراقبت‌های بعد از عصب‌کشی عصب‌کشی یا درمان ریشه برای درمان بافت پالپ ملتهب یا عفونی داخل دندان انجام می‌شود. پس از درمان، ممکن است برای چند روز مقداری حساسیت یا درد هنگام جویدن وجود داشته باشد. این ناراحتی معمولاً باید به‌تدریج کاهش پیدا کند. (American Association of Endodontists) در ساعات اول * تا برطرف شدن کامل بی‌حسی غذا نجوید. * از غذاهای بسیار داغ خودداری کنید. * مراقب گاز گرفتن لب، گونه و زبان باشید. * در صورت وجود پانسمان یا ترمیم موقت، از وارد کردن فشار زیاد به دندان خودداری کنید. تا زمان ترمیم نهایی دندان دندان عصب‌کشی‌شده، به‌خصوص اگر هنوز ترمیم نهایی نشده باشد، می‌تواند در برابر شکستگی آسیب‌پذیرتر باشد. بنابراین: * روی دندان درمان‌شده غذای بسیار سفت نجوید. * از جویدن یخ، آجیل بسیار سفت، استخوان، آب‌نبات سفت و مواد مشابه خودداری کنید. * از استفاده از دندان به‌عنوان ابزار برای باز کردن بسته‌ها یا بریدن اجسام خودداری کنید. * اگر دندان دارای پانسمان یا پرکردگی موقت است، مراقبت بیشتری داشته باشید. * برای انجام ترمیم نهایی یا روکش، طبق زمان‌بندی دندانپزشک مراجعه کنید. به تأخیر انداختن ترمیم نهایی می‌تواند خطر شکستگی یا آلودگی مجدد دندان را افزایش دهد. (American Association of Endodontists) بهداشت دهان بعد از عصب‌کشی در اغلب موارد می‌توانید مسواک و نخ دندان را طبق معمول ادامه دهید، اما اطراف دندان درمان‌شده را با ملایمت بیشتری تمیز کنید. (American Association of Endodontists) در چه شرایطی باید با دندانپزشک تماس بگیرید؟ در صورت بروز موارد زیر با درمانگاه تماس بگیرید: * درد شدید یا رو به افزایش * تورم لثه یا صورت * بازگشت علائم قبلی * احساس بلند بودن دندان هنگام بستن دهان * افتادن ترمیم موقت * بروز بثورات پوستی، خارش یا سایر علائم حساسیت به دارو (American Association of Endodontists) ⸻ ۵. مراقبت‌های بعد از جراحی لثه جراحی لثه شامل روش‌های مختلفی است؛ از جمله جراحی درمان بیماری‌های لثه، جراحی فلپ، پیوند لثه و برخی درمان‌های بازسازی بافت و استخوان. بنابراین دستور جراح ممکن است با توجه به نوع جراحی متفاوت باشد. (American Academy of Periodontology) در روز جراحی * تا زمانی که بی‌حسی برطرف نشده است، مراقب لب و گونه خود باشید. * غذا و نوشیدنی بسیار داغ مصرف نکنید. * محل جراحی را با زبان، انگشت یا اشیای دیگر لمس نکنید. * از شست‌وشوی شدید دهان، تف‌کردن شدید و ایجاد مکش در دهان خودداری کنید. * سیگار و دخانیات مصرف نکنید. * از فعالیت شدید ورزشی و بلندکردن اجسام سنگین خودداری کنید. * غذاهای نرم و مناسب انتخاب کنید. تغذیه در روزهای ابتدایی معمولاً غذاهای نرم و کم‌نیاز به جویدن مناسب‌تر هستند؛ مانند: * سوپ ولرم * تخم‌مرغ * ماست * پوره * غذاهای نرم و کاملاً پخته * ماهی نرم * غذاهای نرم و پرپروتئین از غذاهای بسیار داغ، بسیار تند، سفت، خشک یا تیز که ممکن است محل جراحی را تحریک کنند، پرهیز کنید. شست‌وشوی دهان در بسیاری از جراحی‌های دهان، شست‌وشوی شدید در ۲۴ ساعت اول توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است به لخته یا محل ترمیم آسیب وارد کند. پس از آن، بسته به نوع جراحی، ممکن است شست‌وشوی ملایم با آب نمک ولرم یا دهان‌شویه تجویزشده توصیه شود. (Guy’s and St Thomas’ NHS Trust) نکته مهم: در جراحی‌های پیوند لثه، پیوند استخوان و برخی جراحی‌های تخصصی، دستور جراح ممکن است متفاوت باشد. در این موارد دقیقاً مطابق دستور جراح عمل کنید. مسواک زدن بهداشت دهان اهمیت زیادی دارد، اما محل جراحی باید طبق دستور جراح تمیز شود. * دندان‌های سایر قسمت‌های دهان را تمیز کنید. * در محل جراحی فشار مستقیم وارد نکنید. * در صورت تجویز دهان‌شویه یا ژل مخصوص، طبق دستور استفاده کنید. * از دستکاری بخیه‌ها خودداری کنید. ⸻ ۶. مراقبت بعد از کشیدن دندان پس از کشیدن دندان، در محل دندان یک لخته خون تشکیل می‌شود که برای ترمیم زخم ضروری است. در ۲۴ ساعت اول * محل کشیدن دندان را با زبان یا انگشت لمس نکنید. * از شست‌وشوی شدید دهان خودداری کنید. * شدید تف نکنید. * از نوشیدن با نی و ایجاد مکش در دهان خودداری کنید. * غذای بسیار داغ مصرف نکنید. * غذاهای نرم انتخاب کنید. * با سمت مقابل دهان غذا بجوید. * از سیگار و ویپ خودداری کنید. * از مصرف الکل خودداری کنید. * از ورزش شدید خودداری کنید. این اقدامات به محافظت از لخته خون و کاهش خطر خونریزی و عوارضی مانند dry socket کمک می‌کنند. (UCL Hospitals NHS Trust) از روز بعد در بسیاری از موارد می‌توان شست‌وشوی بسیار ملایم با آب نمک ولرم را آغاز کرد و مسواک‌زدن را با احتیاط ادامه داد؛ البته دستور جراح یا دندانپزشک شما اولویت دارد. (Guy’s and St Thomas’ NHS Trust) در صورت خونریزی مقدار کمی خونابه یا صورتی شدن بزاق در ساعات ابتدایی می‌تواند طبیعی باشد. در صورت خونریزی، طبق دستور درمانگاه روی محل گاز استریل یا پارچه تمیز مناسب قرار داده و فشار مداوم وارد کنید. اگر خونریزی با فشار مناسب متوقف نشد یا شدید بود، با درمانگاه یا مرکز اورژانسی تماس بگیرید. (UCL Hospitals NHS Trust) ⸻ ۷. مراقبت بعد از جرم‌گیری و درمان‌های لثه پس از جرم‌گیری یا درمان‌های لثه ممکن است برای مدت کوتاهی موارد زیر ایجاد شود: * حساسیت به سرما و گرما * خونریزی خفیف لثه * احساس متفاوت روی سطح دندان * حساسیت در نواحی دارای تحلیل لثه این علائم معمولاً با بهبود وضعیت لثه کاهش پیدا می‌کنند. توصیه‌ها * مسواک‌زدن را قطع نکنید. * از مسواک با فشار ملایم استفاده کنید. * روزانه بین دندان‌ها را تمیز کنید. * در صورت توصیه دندانپزشک از خمیردندان مخصوص دندان‌های حساس استفاده کنید. * مصرف مکرر خوراکی‌های شیرین را کاهش دهید. * سیگار و دخانیات را کنار بگذارید. * برنامه جلسات نگهداری و کنترل لثه را رعایت کنید. درمان بیماری لثه معمولاً به مراقبت و نگهداری مداوم نیاز دارد و تنها با یک جلسه درمان پایان نمی‌یابد. (American Academy of Periodontology) ⸻ ۸. مراقبت‌های بعد از لمینت و ونیر دندان لمینت یا ونیر می‌تواند از جنس سرامیک یا مواد کامپوزیتی باشد و روش مراقبت با توجه به نوع آن ممکن است متفاوت باشد. برای افزایش طول عمر لمینت * روزانه دو بار دندان‌ها را با خمیردندان حاوی فلوراید مسواک بزنید. * روزانه بین دندان‌ها را تمیز کنید. * ناخن نجوید. * اجسام سخت را با دندان باز نکنید. * یخ نجوید. * از جویدن مواد بسیار سخت خودداری کنید. * در صورت دندان‌قروچه، درباره استفاده از محافظ شبانه با دندانپزشک مشورت کنید. * در ورزش‌های تماسی از محافظ دهان مناسب استفاده کنید. * مصرف زیاد قهوه، چای، نوشابه‌های رنگی و دخانیات می‌تواند باعث تغییر رنگ یا ایجاد لکه‌های سطحی شود. حتی دندانی که ونیر دارد همچنان می‌تواند دچار پوسیدگی در اطراف یا زیر ترمیم شود؛ بنابراین رعایت بهداشت همچنان ضروری است. (MouthHealthy) اگر بعد از لمینت احساس کردید بایت درست نیست اگر هنگام بستن دهان احساس می‌کنید یک دندان زودتر از سایر دندان‌ها به هم می‌رسد یا نحوه تماس دندان‌ها طبیعی نیست، برای بررسی به دندانپزشک مراجعه کنید. (MouthHealthy) ⸻ ۹. مراقبت‌های بعد از بلیچینگ و سفید کردن دندان حساسیت موقت دندان و تحریک لثه از شایع‌ترین عوارض سفید کردن دندان هستند و معمولاً موقتی‌اند. (ADA) بعد از بلیچینگ * دندان‌ها را طبق دستور دندانپزشک تمیز کنید. * در صورت حساسیت، از محصولات ضدحساسیت توصیه‌شده توسط دندانپزشک استفاده کنید. * از مصرف سیگار و دخانیات خودداری کنید. * مصرف مداوم نوشیدنی‌های رنگدانه‌دار مانند قهوه، چای، نوشابه‌های تیره و شراب قرمز را کاهش دهید. * خوراکی‌های بسیار اسیدی را محدود کنید. * در صورت مصرف نوشیدنی‌های رنگی، تماس طولانی آن با دندان‌ها را کاهش دهید و پس از آن آب بنوشید. غذاهای رنگی لزوماً باعث از بین رفتن نتیجه بلیچینگ نمی‌شوند و شواهد جدید نشان می‌دهد «رژیم سفید» بسیار سخت‌گیرانه برای همه بیماران الزام قطعی ندارد؛ با این حال، محدود کردن مصرف مواد رنگ‌زا به حفظ ظاهر دندان‌ها کمک می‌کند. (ADA News) در صورت حساسیت حساسیت خفیف بعد از بلیچینگ شایع است. اگر حساسیت شدید بود، طول کشید یا به‌تدریج بهتر نشد، با دندانپزشک تماس بگیرید. (ADA) توجه: بلیچینگ فقط روی ساختار طبیعی دندان اثر می‌گذارد و رنگ روکش، لمینت، ونیر و سایر ترمیم‌های همرنگ دندان را تغییر نمی‌دهد. (ADA) ⸻ ۱۰. مراقبت از روکش و بریج دندان روکش و بریج نیز مانند دندان طبیعی نیاز به مراقبت روزانه دارند. * روزانه دو بار مسواک بزنید. * فضای بین دندان‌ها و اطراف روکش را به‌خوبی تمیز کنید. * در بریج‌ها، قسمت زیر پل را نیز طبق آموزش دندانپزشک تمیز کنید. * از جویدن یخ و مواد بسیار سخت خودداری کنید. * از دندان به‌عنوان ابزار استفاده نکنید. * در صورت شل شدن، شکستن یا افتادن روکش، آن را مجدداً با چسب خانگی نصب نکنید و با دندانپزشک تماس بگیرید. * معاینات دوره‌ای را جدی بگیرید. ⸻ ۱۱. مراقبت‌های عمومی بعد از درمان‌های زیبایی دندان در درمان‌های زیبایی مانند ونیر، بلیچینگ، کامپوزیت و سایر درمان‌های ترمیمی: * بهداشت روزانه را به‌طور منظم ادامه دهید. * از مصرف دخانیات خودداری کنید. * مصرف مکرر قهوه، چای، نوشابه‌های تیره و خوراکی‌های بسیار رنگدانه‌دار را کاهش دهید. * از جویدن اجسام سخت خودداری کنید. * اگر دندان‌قروچه دارید، موضوع را با دندانپزشک مطرح کنید. * از محصولات سفیدکننده بدون مشورت با دندانپزشک استفاده نکنید. * از روش‌های خانگی ساینده مانند استفاده از مواد اسیدی، زغال فعال یا ترکیبات خانگی برای سفید کردن دندان استفاده نکنید؛ برخی از این روش‌ها می‌توانند به مینای دندان آسیب بزنند. (MouthHealthy) ⸻ ۱۲. بهداشت روزانه دهان و دندان برای حفظ سلامت دندان‌ها و لثه: مسواک حداقل دو بار در روز و هر بار حدود دو دقیقه با خمیردندان حاوی فلوراید مسواک بزنید. (nhs.uk) تمیز کردن بین دندان‌ها روزانه یک بار از نخ دندان، برس بین‌دندانی یا وسیله مناسب دیگری که توسط دندانپزشک توصیه شده است استفاده کنید. (MouthHealthy) بعد از مسواک پس از مسواک‌زدن، معمولاً بهتر است فقط کف خمیردندان را تف کنید و بلافاصله دهان را با مقدار زیادی آب نشویید تا فلوراید مدت بیشتری روی دندان‌ها باقی بماند. (nhs.uk) نوشیدنی‌های اسیدی مصرف مکرر نوشابه، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و سایر نوشیدنی‌های اسیدی می‌تواند باعث فرسایش مینای دندان شود. پس از مصرف مواد اسیدی، دهان را با آب بشویید و برای مسواک‌زدن حدود یک ساعت صبر کنید. (MouthHealthy) ⸻ ۱۳. مواد غذایی و عادت‌هایی که بهتر است محدود شوند برای حفظ سلامت دهان و دندان: * مصرف مکرر مواد غذایی و نوشیدنی‌های شیرین را کاهش دهید. * تعداد میان‌وعده‌های شیرین در طول روز را محدود کنید. * مصرف مکرر نوشابه و نوشیدنی‌های اسیدی را کاهش دهید. * قهوه و چای را در حد متعادل مصرف کنید. * مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی را کنار بگذارید. * از جویدن یخ خودداری کنید. * از جویدن خودکار، مداد و اجسام سخت خودداری کنید. * از دندان‌ها برای باز کردن بسته‌ها یا بریدن اجسام استفاده نکنید. مصرف مکرر خوراکی‌ها در طول روز می‌تواند زمان تماس دندان با اسیدها و مواد پوسیدگی‌زا را افزایش دهد؛ بنابراین تعداد دفعات مصرف میان‌وعده‌های شیرین اهمیت دارد. (MouthHealthy) ⸻ ۱۴. چه زمانی باید سریعاً با دندانپزشک تماس بگیرید؟ در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، با درمانگاه تماس بگیرید: * درد شدید یا رو به افزایش * تورم قابل توجه صورت یا لثه * تب * خروج چرک یا ترشح بدبو * خونریزی شدید یا خونریزی‌ای که با فشار مناسب متوقف نمی‌شود * مشکل در بلع یا تنفس * واکنش حساسیتی مانند تورم صورت، لب یا زبان، کهیر یا تنگی نفس * افتادن ترمیم موقت یا روکش * شکستن دندان یا ترمیم * احساس غیرطبیعی در بایت که برطرف نمی‌شود * بازگشت علائم قبلی پس از عصب‌کشی * افزایش درد و تورم چند روز پس از جراحی به جای کاهش تدریجی آن تورم و درد خفیف بعد از برخی جراحی‌های دهان می‌تواند طبیعی باشد، اما درد یا تورمی که به‌جای بهتر شدن، پس از چند روز تشدید شود، نیازمند بررسی است. (Guy’s and St Thomas’ NHS Trust) ⸻ ۱۵. نکته مهم درباره داروها لطفاً هیچ دارویی را صرفاً بر اساس توصیه‌های اینترنتی یا توصیه افراد غیرمتخصص شروع یا قطع نکنید. به‌خصوص: * آنتی‌بیوتیک * داروهای ضدالتهاب * مسکن‌ها * آسپیرین * داروهای ضدانعقاد * داروهای ضدپلاکت باید بر اساس شرایط بیمار و نظر پزشک یا دندانپزشک مصرف شوند. آنتی‌بیوتیک نیز برای هر نوع دندان‌درد یا عفونت دندانی ضروری نیست و در بسیاری از موارد، درمان اصلی خود دندان است، نه مصرف آنتی‌بیوتیک. (ADA) ⸻ یادآوری پایانی هر بیمار شرایط خاص خود را دارد. نوع درمان، وضعیت دندان و لثه، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی، سن بیمار و نوع جراحی می‌تواند باعث تفاوت در توصیه‌های مراقبتی شود. دستور اختصاصی دندانپزشک یا جراح شما همیشه بر توصیه‌های عمومی این راهنما اولویت دارد. در صورت وجود هرگونه سؤال یا علامت غیرطبیعی پس از درمان، با درمانگاه تماس بگیرید و از خوددرمانی یا مصرف خودسرانه دارو خودداری کنید.